Bản tóm tắt
- Hơn một phần ba người cao tuổi tại Singapore mắc bệnh về mắt chưa được chẩn đoán, và thường họ không hề hay biết điều đó
- Mỗi năm người cao tuổi lại có một người bị suy giảm ba giác quan cùng lúc, bao gồm thị giác, thính giác và khứu giác
- Chương trình khám mắt cộng đồng tại Singapore giúp phát hiện sớm các bệnh như tăng nhãn áp và đục thủy tinh thể, trước khi thị lực bị suy giảm
- Việc tầm soát sẽ mang lại hiệu quả cao nhất khi được kết hợp với việc khám theo dõi tại phòng khám mắt
Hơn một phần ba người cao tuổi Singapore đang mắc phải một bệnh về mắt mà họ không hề hay biết.
Đó không phải là một dự báo hay một tiêu chuẩn quốc tế. Đó là kết quả nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Mắt Singapore, được đăng tải trên tờ The Straits Times vào năm 2024, dựa trên một cuộc điều tra dân số về người cao tuổi tại quốc gia mà chúng ta đang sinh sống. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng cứ năm người thì có một người mắc chứng mất ba giác quan – tức là sự suy giảm đồng thời về thị lực, thính lực và khứu giác – điều này đang âm thầm làm suy giảm khả năng tự lập của họ.
Lý do khiến những bệnh lý này thường bị bỏ qua không phải vì chúng hiếm gặp, mà là vì chúng tiến triển chậm. Những thay đổi về thị lực mất nhiều năm mới xuất hiện thường bị coi là một phần của quá trình lão hóa, đặc biệt là đối với thế hệ đã lớn lên với quan niệm chỉ quan tâm đến sức khỏe khi cơ thể thực sự đau đớn. Kết quả là, khi bệnh nhân đến khám tại phòng khám, tình trạng bệnh thường đã vượt xa giai đoạn dễ điều trị.
Chương trình khám mắt cộng đồng tại Singapore được triển khai nhằm khắc phục chính khoảng trống này. Câu hỏi cần đặt ra là liệu quy mô hiện tại có đủ hay không.
Tại sao các bệnh về mắt “âm thầm” lại dễ bị bỏ qua
Một số bệnh về mắt phổ biến nhất ảnh hưởng đến người cao tuổi được mô tả một cách chính xác là “âm thầm”.
Bệnh tăng nhãn áp làm tổn thương dây thần kinh thị giác từ vùng ngoại vi vào trong. Khi thị lực trung tâm bị ảnh hưởng, tổn thương không thể phục hồi thường đã xảy ra. Bệnh nhân thường không cảm thấy đau và không có triệu chứng rõ rệt cho đến khi trường thị giác đã thu hẹp đáng kể.
Bệnh thoái hóa điểm vàng do tuổi tác (AMD) ảnh hưởng đến thị lực trung tâm, nhưng ở dạng khô, bệnh tiến triển từ từ. Bệnh nhân thường có xu hướng điều chỉnh cách nhìn, như nghiêng đầu hoặc sử dụng thị lực ngoại vi, mà không nhận ra rằng họ đang bù đắp cho một khiếm khuyết nào đó.
Bệnh đục thủy tinh thể phát triển theo thời gian. Vì cả hai mắt thường bị ảnh hưởng với tốc độ tương tự nhau, nên không có mắt nào khỏe mạnh để so sánh, và não bộ chấp nhận mức độ mới này là bình thường. Ánh sáng chói từ đèn pha, màu sắc mờ nhạt và cảm giác mệt mỏi khi đọc sách thường được cho là do tuổi tác chứ không phải là một tình trạng có thể điều trị được.
Bệnh võng mạc do tiểu đường, ở bệnh nhân tiểu đường, có thể gây tổn thương nghiêm trọng cho võng mạc trước khi thị lực bị ảnh hưởng. Khám sàng lọc định kỳ là cách duy nhất đáng tin cậy để phát hiện bệnh trước khi xuất hiện chảy máu hoặc sưng tấy.
Điểm chung là việc chờ đợi cho đến khi xuất hiện triệu chứng là một chiến lược không hiệu quả. Khám sàng lọc mang lại hiệu quả vì nó không chờ đợi.
Những nơi đã triển khai chương trình khám mắt cộng đồng
Singapore đã có một bước khởi đầu đáng kể. Các chương trình như sáng kiến “See, Hear & Eat Better” của Hội đồng Xúc tiến Sức khỏe cung cấp các dịch vụ kiểm tra sức khỏe cơ bản về thị lực, thính lực và răng miệng cho người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên, được tổ chức tại các khu vực sảnh chung cư, trung tâm cộng đồng và các điểm sinh hoạt cộng đồng trên khắp đảo quốc.
Thiết kế này là có chủ đích. Việc đưa dịch vụ khám sàng lọc đến ngay khu dân cư đã loại bỏ ba rào cản khiến người cao tuổi không thể đến các phòng khám:
- Tiện lợi trong di chuyển: Chỉ cần đi thang máy là đến khu vực tầng trệt. Còn để đến phòng khám đa khoa, bạn phải đi xe buýt hoặc taxi, tìm đường trong một tòa nhà lạ lẫm và xếp hàng chờ đợi.
- Mối lo ngại về chi phí: Ngay cả các buổi tư vấn được trợ cấp cũng vẫn khiến người dân cảm thấy phải chi trả một khoản phí nào đó. Việc khám sàng lọc cộng đồng miễn phí sẽ xóa tan lo ngại này.
- Sự do dự: Bước vào phòng khám khiến người ta có cảm giác như đang thừa nhận rằng mình có vấn đề. Trong khi đó, việc ngồi xuống để kiểm tra sức khỏe miễn phí tại một khu vực sảnh chung quen thuộc lại không mang lại cảm giác đó.
Đối với những người cao tuổi đã nhiều năm, thậm chí hàng chục năm không đi khám bác sĩ, môi trường cộng đồng có thể là điểm tiếp xúc đầu tiên giúp phát hiện ra một vấn đề cần được theo dõi thêm.
Những lỗ hổng nằm ở đâu
Có ba điểm yếu trong hệ thống hiện tại cần được nêu ra.
Tỷ lệ bao phủ còn không đồng đều. Các đợt khám sàng lọc cộng đồng đã được tổ chức, nhưng vẫn chưa tiếp cận được tất cả người cao tuổi tại mọi khu dân cư với tần suất mà dữ liệu của SERI cho thấy là cần thiết. Một người cao tuổi nếu bỏ lỡ ngày khám sàng lọc, hoặc khu vực nơi họ sinh sống không nằm trong lịch luân phiên, có thể phải chờ đợi nhiều năm mới được khám mắt.
Mức độ nhận thức còn hạn chế. Những người cao tuổi – những người sẽ được hưởng lợi nhiều nhất – lại thường là những người ít tiếp cận nhất với các kênh thông báo về các đợt khám sàng lọc. Các thành viên gia đình, tình nguyện viên cơ sở và những người hỗ trợ cộng đồng đang gánh vác phần lớn trách nhiệm trong việc truyền tải thông tin này.
Việc tái khám là khâu yếu nhất. Một cuộc khám sàng lọc phát hiện ra khả năng có vấn đề về mắt chỉ thực sự hữu ích nếu người đó thực sự đến khám lại. Các nghiên cứu về các chương trình khám sàng lọc cộng đồng tại Singapore và các nơi khác đã nhiều lần chỉ ra rằng một tỷ lệ đáng kể những người được phát hiện có vấn đề chưa bao giờ hoàn tất quy trình chuyển viện, dù là do chi phí, bối rối không biết phải đến đâu, hay chính sự do dự đã khiến họ không đến phòng khám ngay từ đầu.
Việc mở rộng chương trình khám mắt cộng đồng tại Singapore không chỉ đơn thuần là tổ chức thêm nhiều đợt khám. Điều quan trọng là phải đảm bảo mỗi đợt khám đều được kết nối một cách chặt chẽ với bước tiếp theo.
Kiểm tra thị lực thực sự kiểm tra những gì
Đối với những độc giả chưa từng tham gia, một buổi khám mắt cộng đồng thường kéo dài khoảng 15 đến 30 phút và bao gồm:
- Kiểm tra thị lực bằng bảng đo thị lực tiêu chuẩn, nhằm đánh giá độ rõ nét của thị lực khi nhìn xa
- Khám mắt bên ngoài cơ bản để phát hiện các bất thường có thể nhìn thấy ở thủy tinh thể, kết mạc hoặc mí mắt
- Trong một số chương trình, việc đo áp lực nội nhãn được sử dụng làm dấu hiệu sàng lọc nguy cơ mắc bệnh tăng nhãn áp
- Một bảng câu hỏi ngắn về các triệu chứng, tiền sử gia đình và các bệnh lý hiện có như tiểu đường có ảnh hưởng đến sức khỏe mắt
Tuy nhiên, phương pháp này không bao gồm khám đáy mắt sau khi giãn đồng tử, chụp cắt lớp quang học (OCT) hay các kỹ thuật chụp ảnh cấu trúc chi tiết mà bác sĩ nhãn khoa thực hiện tại phòng khám. Chương trình tầm soát này được thiết kế nhằm xác định những trường hợp cần theo dõi thêm, chứ không phải để chẩn đoán.
Sự khác biệt này rất quan trọng. Kết quả sàng lọc bình thường tuy mang lại sự an tâm nhưng không thể thay thế cho một cuộc khám mắt toàn diện nếu có các yếu tố nguy cơ như tiểu đường, cận thị nặng, tiền sử gia đình mắc bệnh tăng nhãn áp hoặc độ tuổi trên 60.
Điều gì sẽ xảy ra sau khi có cảnh báo sàng lọc
Nếu một đợt khám mắt cộng đồng tại Singapore phát hiện ra một vấn đề tiềm ẩn, bước tiếp theo là tiến hành đánh giá toàn diện tại phòng khám mắt. Tùy thuộc vào tình trạng được phát hiện, quá trình này có thể bao gồm:
- Khám đáy mắt và dây thần kinh thị giác bằng phương pháp giãn đồng tử
- Kiểm tra thị trường trong chẩn đoán bệnh tăng nhãn áp
- Chụp cắt lớp quang học để chụp ảnh các lớp của võng mạc
- Thảo luận về các phương án điều trị hoặc theo dõi dựa trên kết quả chẩn đoán
Đối với bệnh đục thủy tinh thể, việc đánh giá này giúp xác định mức độ đục của thủy tinh thể và liệu phẫu thuật có phù hợp hay không dựa trên nhu cầu thị lực hàng ngày của bệnh nhân. Đối với bệnh tăng nhãn áp, việc đánh giá này giúp thiết lập mức cơ bản về tình trạng sức khỏe của dây thần kinh thị giác và trường thị giác để theo dõi theo thời gian. Đối với bệnh thoái hóa điểm vàng (AMD), việc đánh giá này giúp xác định loại bệnh (khô hoặc ướt) và liệu có cần điều trị bằng thuốc ức chế VEGF hay không. Đối với bệnh võng mạc do tiểu đường, việc đánh giá này giúp xác định mức độ tổn thương võng mạc và đưa ra khuyến nghị về tần suất tái khám cho bệnh nhân.
Nếu không có bước theo dõi này, kết quả tầm soát sẽ chỉ là một câu hỏi chưa có lời giải đáp. Ngược lại, với bước theo dõi này, kết quả sẽ trở thành điểm khởi đầu cho quá trình chăm sóc.
Vai trò của các phòng khám nhãn khoa tư nhân trong bức tranh tổng thể
Khám sàng lọc cộng đồng là một hoạt động y tế công cộng, nhưng sự thành công của nó phụ thuộc vào việc chuyển giao hiệu quả sang dịch vụ chăm sóc chuyên khoa, vốn thường diễn ra trong khu vực tư nhân.
Tại Trung tâm Mắt và Đục thủy tinh thể Angel Eye, chúng tôi cung cấp các dịch vụ khám mắt toàn diện dành cho người cao tuổi và người trưởng thành đã nhận được thông báo cần theo dõi sau khi tham gia khám sàng lọc cộng đồng, những người có tiền sử gia đình mắc các bệnh về mắt, hoặc những ai mong muốn được đánh giá chi tiết hơn so với kết quả của một cuộc khám sàng lọc cơ bản. Bác sĩ Allan Fong có hơn 25 năm kinh nghiệm trong việc chẩn đoán và điều trị các bệnh lý mà chương trình khám sàng lọc mắt cộng đồng tại Singapore nhằm phát hiện, bao gồm đục thủy tinh thể, tăng nhãn áp và thoái hóa điểm vàng do tuổi tác.
Mục đích của việc đến khám tại phòng khám không phải là để lặp lại quá trình tầm soát. Mục đích là để thực hiện những việc mà quá trình tầm soát không thể làm được: kiểm tra mắt một cách chi tiết, xác nhận hoặc loại trừ tình trạng nghi ngờ, và lập kế hoạch điều trị.
Hãy đặt lịch khám mắt toàn diện tại Trung tâm Mắt và Đục thủy tinh thể Angel.
Một hệ thống sàng lọc hiệu quả hơn sẽ trông như thế nào?
Việc mở rộng chương trình khám mắt cộng đồng tại Singapore không chỉ dựa vào một biện pháp chính sách duy nhất. Đó là sự kết hợp của nhiều biện pháp nhỏ hơn, mỗi biện pháp giải quyết một trong những điểm còn hạn chế nêu trên.
- Tăng tần suất các đợt kiểm tra tại các khu dân cư có tỷ lệ người cao tuổi cao hơn, để việc bỏ sót một đợt kiểm tra không đồng nghĩa với việc bỏ sót cả một năm.
- Các quy trình chuyển tuyến rõ ràng hơn, kết nối trực tiếp các sự kiện tầm soát cộng đồng với các phòng khám; lý tưởng nhất là hỗ trợ đặt lịch hẹn tái khám ngay tại chỗ thay vì chỉ phát tờ rơi.
- Hoạt động tiếp cận có mục tiêu thông qua các tổ chức cơ sở, các tổ chức tôn giáo và các kênh liên lạc với người thân nhằm hướng đến những người cao tuổi ít có cơ hội tiếp cận các thông tin y tế thông thường.
- Tích hợp với việc quản lý bệnh tiểu đường, do bệnh võng mạc do tiểu đường có mối liên hệ chặt chẽ với tình trạng kiểm soát đường huyết kém ở người cao tuổi.
- Một cách đơn giản hơn để tài trợ cho việc chăm sóc theo dõi dành cho người cao tuổi đã vượt qua giai đoạn sàng lọc nhưng e ngại chi phí của một cuộc khám mắt toàn diện.
Không có đề xuất nào trong số này là quá táo bạo. Hầu hết đều đã được triển khai dưới dạng thí điểm. Vấn đề là liệu các đề xuất này có được cấp đủ nguồn lực để tỷ lệ 1/3 bắt đầu giảm xuống hay không.
